Өрөспүүбүлүкэҕэ оттооһун хаамыыта

16:27
01 августа 2018

Атырдьах ыйын 1 күнүгэр Тыа хаһаайыстыбатын миниистирин эбээһинэһин толороччу Александр Атласов суруналыыстары кытта көрүстэ. Кэпсэтии сүрүн тиэмэтэ - өрөспүүбүлүкэҕэ оттооһун хаамыыта.

Биир күн – сылы аһатар

“Кыстыкка бэлэмнэнии, сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин тутаах боппуруоспут”, - диэн суруналыыстары кытта кэпсэтиини саҕалаата Александр Атласов. Быйыл сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ былаан: окко – 492 033 туонна, сиилэскэ – 22 171 туонна, сенажка – 11 183 туонна. От ыйын 31 күнүнээҕи туругунан, 47 693 отчут, 9 492 звено, 10 624 тиэхиникэ үлэлии сылдьар. Барыта 110 382 га ходуһа охсуллан, 72 606 туонна от бэлэмнэммит. Ити сыллааҕы былаан 14,8% туолан иһэрин көрдөрөр. Оттооһун нэдиэлэтээҕи грапыгыттан 45% хаалан иһэр. Тоҕо? Бастатан туран, бэс ыйыгар ардах түспэккэ, итии күннэр туран, ходуһаларбыт кэҕиннилэр. Иккиһинэн, аны ардах кэлэн мэһэйдээтэ. Үсүһүнэн, Өлүөнэ өрүс сүнньүгэр олорор улуустарга, арыы сирдэргэ оттуур дьоҥҥо уу таһыма тахсан, Өлүөхүмэҕэ 10 га охсуллубут оту, Хаҥаласка 1500 га ходуһаны, 173 охсуллубут ходуһаны уонна 49 туонна оттоммут оту уу ылла. Билигин уу таһыма түһэр. Хоту улуустар сыл ахсын оттуулларыгар кэккэ ыарахаттары көрсөллөр, билигин ходуһалара ууга сытар. Онон атырдьах ыйыгар биирдэ оттууллар.

Ааспыт кыстык ыараханнык ааспытын бары истэ-билэ, көрө олоробут. Ол курдук 1200 туонна от Магадантан, Амуртан уонна 1500 туонна Бүлүү бөлөх улуустартан тиэллибитэ. «Быйылгы кыстыкка ити хатыламматын курдук үлэни тэрийэ сатыыбыт. Маныаха биир бастакынан ыраах сирдэргэ мобильнай биригээдэлэри тэрийэн ыытабыт. Билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 99 биригээдэ тэриллэн үлэлии сылдьар», - диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ Александр Атлсаов. Санатан эттэххэ, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ Бырабыыталыстыбаҕа этии, бырайыак киллэрэн турар, мобильнай биригээдэлэри тэрийэн ыытыыга үп-харчы өттүнэн көмө оҥорорго диэн. Онон бу күннэргэ Бырабыыталыстыба дьаһала тахсаары турар, мобильнай биригээдэлэр ыраах сирдэргэ тэринэн айанныылларыгар, саппаас чааска, уматыгынан хааччыйарга үп-харчы өттүнэн көмө оҥоһулларыгар. Барыта 21 мөл. 834 тыһ.805 солк. үп көрүллүбүт. Бу үптэн бастатан туран, оттооһуҥҥа ыарахан балаһыанньалаах Ньурба, Горнай, Бүлүү, Нам улуустарыгар тэриллибит мобильнай биригээдэлэргэ ыытыллыаҕа. Иккиһинэн, Кэбээйи, Чурапчы, Таатта улуустарыгар саппаас, резербэ отун бэлэмниир биригээдэлэргэ уонна хоту улуустарга.   

Инники күөҥҥэ - сири оҥоруу үлэтэ

Александр Атласов бэлиэтииринэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 719 тыһыынча оттуур ходуһа баар, мантан 70%-нын туһанан олоробут. Ходуһалар дулҕанан, талаҕынан үүнэн тураллар, ону сөргүтэргэ улахан үлэ барыан наада. Ааспыт нэдиэлэҕэ Уус Алдан улууһугар Бороҕоҥҥо Ил Дархан эбээһинэһин толорооччу Айсен Николаев кыттыылаах мунньах тэрилиннэ. Ол түмүгэр, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр сорудах бэрилиннэ, алтынньы 1 күнүгэр диэри сири оҥоруу салаатыгар саҥа программаны оҥорон Бырабыыталыстыба дьүүлүгэр киллэриэхтээх. «Биһиги бастатан турар, сири оҥорууга улахан үлэни ыытыахпытын наада. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр биир сүөһү төбөтүгэр көрүллэр аһылык нуормата 10-11 единицэ, ити олус кыра, эппиккэ дылы, сүөһү этэҥҥэ сыл тахсарын эрэ туһугар кыһаллабыт. Быйыл ити нуорманы 14 единицэҕэ дылы таһаарар былааннаахпыт. Сүөһү аһылыгын кыайбакка эрэ, дохуот, оҥорон таһаарыы туһунан кэпсэтэр табыллыбат. Онон ити эппитим курдук, бастатан туран, сири оҥорууга, иккиһинэн, ынах-сылгы сүөһүнү, кыылы-сүөлү иитиигэ уонна бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга үлэни ыытыахпыт», - диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ Александр Атласов.

«Забота Арчы» хаһыат суруналыыһа Александр Лукин сири оҥорууга болҕомто ууруллубута хайҕаллаах диэн бэлиэтээн туран, өртөөһүҥҥэ тоҕо биригээдэлэр тэриллэн үлэлээбэттэрин ыйытта. Кырдьык, урукку өттүгэр өбүгэлэрбит сирдэрин өрт көмөтүнэн оҥостоллоро. Билигин Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ өртөөһүн үлэтэ ыытылларын өйүүр, ол эрэн Дойдубут сокуона хааччахтыыр. Александр Атласов бэлиэтииринэн, өртөөһүн ыытыллыбакка сирбит-уоппут алдьанна. Министиэристибэ өттүттэн сокуоҥҥа уларытыыны киллэрэргэ үгүс үлэ ыытылынна. Ол эрэн, хомойуох иһин, барытыгар аккаас бэриллэр. Күн бүгүн, бу боппуруоска үлэ тохтообот, атын суолу көрдүүллэр. Ол курдук Ойуур хаһаайыстыбатын Департаменын кытта былааннаах үлэ ыытыллар. Ойуур хаһаайыстыбатын нөҥүө нууччалыы эттэххэ,  «контролируемый пал» ыытыллар. Инньэ, тыа хаһаайыстыбатын сирэ-уота киирэрин туһугар кэпсэтии, үлэ барар.

Уматыгынан хааччыйыы

Тыа дьонун биир тутаах боппуруоһа – уматык. Бырабыыталыстыба дьаһалынан отчуттарга «Туймада-нефть» уонна “Саханефтегазсбыт” нөҥүө 2 ыйга болдьохтоон уматык иэс бэриллэр. Бүгүҥҥү туругунан, 20 улуустан, 157 хаһаайыстыба 544 туоннаҕа сайаапка биэрбит. 34 хаһаайыстыба 5 097 894 солк. дуогабар түһэрсэн олорор.

«Саха сирэ» хаһыат суруналыыһа Василий Никифоров – Балаһа Баһылай нэһилиэнньэни уматык ыарахана атахтыыр, урукку сылларга уматыкка чэпчэтии көрүллэр этэ, ол билигин баар дуо диэн сөптөөх боппуруоһу биэрдэ. 3 сыл анараа өттүгэр уматыкка диэн туспа көмө оҥоһуллар эбит буоллаҕына, быйыл оттоһуҥҥа тэрээһин боппуруостарын бары өттүн хаба сатаабыттар. Ол эбэтэр сүрүн күүс мобильнай биригээдэлэргэ оҥоһуллар:  уматык, айан ороскуота, саппаас чаас о.д.а.  

От хаачыстыбата

Биллэн туран, оттоммут оппут үчүгэй хаачыстыбалаах эрэ буоллаҕына сүөһүгэ иҥэмтэлээх буолар. Онон оттоммут от хаачыстыбата эмиэ биир сытыы боппуруоһунан буолар. Билигин улуустарга тыа хаһаайыстыбатын специалистэрэ окко боруоба ылан бэтэринээрдэргэ биэриэхтэрэ. Анализ түмүгэнэн от хаачыстыбата биллиэҕэ. Ону көрөн улуустарынан үлэ ыытыллыаҕа.

Күн-дьыл туруга

Бүгүҥҥү күҥҥэ үгүс киһини долгутар ыйытыы – күн-дьыл туруга. Ааспыт чиэппэргэ улуус баһылыктара кыттыылаах от үлэтин хаамыытын туһунан видеоконференцияҕа Дьокуускайдааҕы күнү-дьылы кэтээн көрөр управление салайааччытын солбуйааччы Юрий Дихтяренко этэринэн,  күн-дьыл туругун чопчу 3 күн эрэ иннинэ билиэххэ сөп. Онон билигин ардах баччаҕа түһэр, түспэт диир уустук.  Күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр, атырдьах ыйын маннык барыллыыллар: ый саҥатыгар уонна бүтэһигэр быстах ардахтар түһүөхтэрэ, онтон ый ортотугар күүстээх самыыр түһэрэ күүтүллэр.

Түмүктээн эттэххэ

Дьэ, оччотугар от былаанын 80% хайдах толоробутуй? Быйыл киһи үөрэрэ биир – оппут үүннэ, онон күн-дьыл туран биэриэн наада. Балаҕан ыйыгар үчүгэй күннэр тураллара буоллар, дьон оттуо этэ. Тыа хаһаайыстыбатын миниистирин эбээһинэһин толорооччу А.П. Атласов: «Төһө да оттооһун үлэтигэр уустуктардааҕын иһин, тас регионнартан оту атыыласпат туһугар үлэни тэрийэбит. Аны туран, тыа дьонун сүрүн дохуота үүттэн кэлэр. Күн бүгүн үүт харчытын 70% төлөһөн олоробут. Ол эбэтэр атырдьах ыйын ортотугар диэри төлөнөр үбү-харчыны улуустарга ыыттыбыт. Салгыы атырдьах ыйын толору төлүөхпүт. Онтон балаҕан, алтынньы ыйдары төһөнү туттарбыттарынан төлөөн иһиэхпит. Өссө бу күннэргэ «Саҥа саҕалыыр фермер» программа үбэ-харчыта ааста. Бу ыйга «Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуута» уонна «Сылгы базатын тутуу» программалар харчылара хамсыаҕа. Үлэ бара турдаҕына, үп-харчы киирэрэ хаһаайыстыбаларга улахан көмөлөөх. Саха сирин дьоно урут-уруккуттан ыарахан усулуобуйаҕа сүөһү-сылгы ииттэн кэллэхпит. Билигин да дьоммут олорон биэрбэккэ, күнү-дьылы баттаһа, бары күүһү окко уураллар. Кинилэр көмөлөрүнэн, былааммытын толоруохпут», - диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.