От ыйын 23 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын эбээһинэһин толорооччу Айсен Николаев Хаҥалас улууһугар Улахан Аан бөһүөлэгэр тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин кытта көрүстэ.

15:20
24 июля 2018

Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ инники үлэ былаанын, хайдах гыннахпытына тыабыт сирэ, хаһаайыстыбата сайдарын кэпсэттилэр, быһаарыстылар. Айсен Сергеевич: «Бүгүн мин эһиги, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлии-хамсыы сылдьар дьон,  санааҕытын, этиигитин истэ кэллим. Онон барыгытын аһаҕас кэпсэтиигэ ыҥырыбан», - диэн саҕалаата.

Кэпсэтии, ырытыһыы 5 хайысханан ыытылынна: хонуу үлэтин боппуруостара (сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин, сири оҥоруу, нүөлсүтүү, сиэмэ бурдук, саҥа арготехника боппуруоһа о.д.а.), ынах-сылгы сүөһүнү иитии, сайыннарыы, бэйэ бородууксуйатын оҥорон таһаарыы, инвестиция боппуруостара уонна ыччаты тыа сиригэр олохсутуу.

Айсен Николаев кэпсэтии түмүгэр, биир бастакынан, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар дьон өйө-санаата, олоххо көрүүтэ уларыйбытын бэлиэтээтэ. Тыа сирин дьоно-сэргэтэ дьарыктаах, дохуоттаах буоларын туһугар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыахтаахпыт. Дьон харчылаах, дохуоттаах буоллаҕына биирдэ тыа сиригэр олохсуйар, дьиэ-уот туттар.

Хонуу үлэтин боппуруостарыгар сиэмэ бурдук боппуруоһа сытыытык турда. Тоҕо бары кэлии сиэмэҕэ көһөн хааллыбыт? Маныаха Айсен Сергеевич бу курдук эттэ: «Бастатан туран, тоҕо биһиги тэрилтэлэрбит бородууксуйалара атыыга тахсыбаттарын анализтаан, үөрэтэн көрүөххэ наада. Государство өттүттэн көмө аҕыйаата диир табыллыбат. Ити боппуруос саамай түгэҕэр тиийбэккэ сылдьабыт. Биир өттүнэн ылан көрдөххө, өйүүр курдукпут. Ол гынан баран, Амма улууһугар сылдьан дьону кытта кэпсэттэххэ, ситэри сөптөөх хайысханы өйөөбөккө, хаһаайыстыбаларбыт үлэлэрэ мөлтөөн киирэн барбыт. Аны биир кэмҥэ сиэмэнэн дьарыктанар хаһаайыстыбалар ахсааннара элбээн, ол түмүгэр  билигин сиэмэ бурдук 70% атын регионтан киирэр. Бу биллэн туран, олох сыыһа. Бу боппуруос төрдүттэн көнүөн наада. Маныаха Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ этиилэри киллэриэҕэ. Саамай сүрүнэ, 10-нан тэрилтэ наадата суох. Онон ханнык тэрилтэлэри хаалларарга быһаарыы ылыныахтаахпыт».

Саха сиригэр мелиорация биир улахан суолталаах боппуруоһунан буолар. Онон бу кэлэр суббуотаҕа, ол эбэтэр от ыйын 28 күнүгэр, Уус Алдан улууһугар бу боппуруоска Айсен Николаев кыттыылаах улахан кэпсэтии барара былааннанар.

Ынах сүөһү турар комплексын тутууну өрөспүүбүлүкэҕэ “Туймаада” ФАПК сүрүннүүр. Ааспыт сылга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 120 миэстэлээх 11 саҥа хотон тутуллубута. Маны Айсен Николаев тыа сиригэр сөптөөх тутуулар диэн сыаналаата уонна салгыы тарҕатарга эттэ. Онтон тутуу төлөбүрүн чааһыгар, 95% государствоттан оҥоһулларын дьон туруорсар. Сөптөөх туруорсуу диэн бэлиэтээн туран, бу боппуруоска үлэ ыытыллыаҕа уонна төлөбүр хайаан да баар буолуо диэтэ.

Сайылык боппуруостарыгар үгүс этии киирдэ. Ол курдук уоту тардыы, суол-иис оҥоруута о.д.а. Биллэн туран, маны барытын государство бэйэтигэр ылынар кыаҕа суох. Маныаха олохтоох былаастар үлэлэһиэхтэрин наада. Сүөһү ахсаана нэһилиэккэ элбиир ду, суох дуу, сайылык баар ду, суох ду – бу барыта олохтоох былаас тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыанын көрдөрөр. Тыа нэһилиэктэрэ биир бастакынан тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныахтаахтар. Онон инникитин бу боппуруостар нэһилиэк, улуус баһылыктарыгар ирдэбил быһыытынан киириэхтэрэ.

Инвестиция боппуруостарыгар тохтоотоххо, бу үлэҕэ биир систиэмэ оҥоһуллуохтааҕа ыйылынна. Улахан объектары государство суотугар тутар наада. Бүгүҥҥү күҥҥэ ылан, көрдөххө, үүт тутар сыахтар, улуус киинигэр үлэлии турар аһы-үөлү астыыр комбинаттар эргэрдилэр. «Туймаада» ФАПК үлэтин көрдөххө, кэнники сылларга таһаарыылаахтык үлэлиир диэн бэлиэтээн туран: «Биһиги «Туймаада» ФАПК үлэтин өссө кэҥэтиэхтээхпит. Финансовай механизмнары холбуур туһугар кини базатыгар АГРОХОЛДИНГ тэриллиэн сөп. Уонна сылтан сыл ахсын «Туймаада» ФАПК-ҕа бюджеттан үп-харчы көрүллэ туруон наада. Кини ол харчыны эргитэн, улаатыннаран иһиэхтээх. Оччоҕо биирдэ, аҕыйах сылынан, хас эмэ миллиард оборуоттаах тыа хаһаайыстыбатын үбүлүүр кыахтаах фонда буолуоҕа. Хаһан эрэ 90-с сылларга биэрбит харчыбытын төннөрөн, онон үлэлээн олороро табыллыбат. Онон фонда капитализацията  «Туймаада» ФАПК  нөҥүө сылтан сыл аайы баран иһиэхтээх», - диэн чопчулаан эттэ Айсен Николаев.   

Аны туран, тыа хаһаайыстыбатын улахан тэрилтэлэригэр  инвестиция киирэрэ наадалаах суол. Ол эрэн бу үлэ ыытылларыгар бары өттүнэн тосту уларыйыы наада: кадр өттүгэр, үп-харчы туругар о.д.а. Маныаха ООО «Саюри» үлэтин холобурга аҕалла.

Олохтоох бэйэ бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга үгүс этии киирдэ. Үөһэ этиллибитин курдук, үгүс улуустарга үлэлии-хамсыы олорор тэрилтэлэр материальнай-техническэй базалара эргэрбитэ сүрүн боппуруоһунан буолар. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ улахан объектар тутууларын тэрилтэ хайдах да уйунар кыаҕа суоҕун эттилэр. Ол курдук тутуу үлэтэ бүппүтүн кэннэ, тэрилтэ бу объегы үлэлэтэн, дохуот аахсан, тутуу хас эрэ %, кредит ылан төлүүр. Бу төлөбүр кыаллыбакка тэрилтэлэр эстэллэр. Онон инникитин улахан объектар государство суотугар тутуллан баран, тэрилтэҕэ хас эрэ сылга арендаҕа бэриллиэхтэрин сөп. Бу боппуруоһу Айсен Николаев сөптөөҕүнэн бэлиэтээтэ уонна анал механизм оҥоһуллуохтааҕын ыйда.

Айылҕа биэрбит баайын күн бүгүҥҥэ диэри сатаан туһаммакка олоробут, ону туһана үөрэниэхпитин наада. Уонна бу хайысхаҕа бизнес быһыытынан барар табыгастаах бэлиэтээтэ. Үс сыл анараа өттүгэр кутуу чэйи оҥоруунан дьарыктаммыт Ньургуйаана Заморщикова үлэтин холобурга аҕалла. Ситэрэн эттэххэ, Нь.Заморщикова билигин 50 киһини үлэлэтэ сылдьар, 35 туонна чэйгэ сакаас ылан олорор. «Айылҕабытыгар үүнэр оту, отону, тэллэйи хомуйан дохуот аахсыахха сөп. Бу кэскиллээх салаа буоларыгар итэҕэйэбин», - диэн чопчулаан эттэ.

Кадр барытын быһаарар диэн мээнэҕэ этиллибэт. Айсен Николаев тыа сиригэр үлэлиэн  баҕалаах дьон ахсаана элбии турарын бэлиэтээтэ. «Ол дьону биһиги кэмигэр өйүөхтээхпит. Субсидия, грант биэрэн. Маныаха туох, хайдах көмө оҥоһуллуон наадатын быһаарыахтаахпы. Дьэ, оччоҕо эдэр дьон киирэн үлэлээн барыахтара», - диэтэ.

Дьокуускайдааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятын ректорыгар Иван Слепцовка сорудах бэрилиннэ, саҥа бириэмэҕэ сөп түбэһэр кадрдары иитэн таһаарыыга.

Түмүктээн эттэххэ, кэпсэтии түмүгүнэн, киирбит этиилэр бары түмүллүөхтэрэ уонна аны күһүн тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах Ил Дархан Ыйааҕа тахсыаҕа.