с 21:00 20.07 до 23:59 22.07 будут проводиться технические работы, возможны отключения Портала

УУС АЛДАҤҤА ПОТРЕБИТЕЛЬСКАЙ ХОЛБОҺУККА ЫАРАХАНТАН ЧАҔЫЙБАТ ДЬОН ҮЛЭЛЭЭБИТТЭРЭ

14:06
02 июля 2018

Билиҥҥинэн Уус Алдан улууһугар, Саха сиригэр сэбиэскэй былаас бүтэһиктээхтик олохтонуон иннинэ, 1918 сыл олунньу 28 күнүгэр Бороҕоннооҕу потребительскэй холбоһук тэриллибит. Бу холбоһук I Бэрт Ууһугар Чирэпчигэ Бурцевтар олохторугар, Бороҕон улууһун бары нэһилиэктэрин хааччыйар соруктаах арыллыбыт. Өрөспүүбүлүкэҕэ “Холбос” потребсоюз тэриллибитэ 100 сылынан онно үлэлээн-хамсаан ааспыт дьону ахтан-санаан ааһабыт.

Бээрийэҕэ, Байаҕантайга, Дүпсүҥҥэ 1918 с. балаҕан ыйыгар тус-туспа хас даҕаны потребительскэй холбоһук тэриллэн, аҕыйах табаардаах аһыллан үлэлээбит. Ол гынан баран, 1921 с. улуус нэһилиэктэрин эргиэнигэр сөптөөх үлэ хааччыллыбакка, паайщиктаахтар модьуйууларынан, үс тус-туспа кыра потребительскэй холбоһук тэриллибит. Баай Аржаковтар олохторугар кииннэммит Суотту потребительскэй холбоһук бырабылыанньатыгар Иван  Аржаковбэрэссэдээтэллээбит. Ыаҕыйалаахха кииннэммит Сыҥаах потребительскэй холбоһукка бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн Иосиф Мигалкин үлэлээбит. I Бэрт Ууһугар Чирэпчигэ Бороҕон потребительскэй холбоһукка бэрэссэдээтэлинэн Егор Бурцев талыллыбыт.

Дыгдаалга кииннээх Уус Алдан потребительскэй холбоһугар 1926 с. бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн Егор Саввин үлэлээбит. “Холбос” кооперативнай союһун агеннара Бээрийэҕэ, Түүлээххэ, Тиит-Арыыга, Тандаҕа онтон да атын нэһилиэктэргэ, табаары көлөнөн таһаллара, күндү түүлээххэ, эккэ, арыыга атастаһаллара.

Дүпсүн, Бороҕон, Байаҕантай улуустара 1930 с. холбоһоннор Уус Алдан оройуона тэриллибитэ. “Холбос” потребсоюз тэрилтэлэрэ, тыа сиригэр эргиэнинэн, түүлээҕи хомуйуунан, эмиэ да арыыны соҕотуопкалааһынынан дьарыктаммыттара.

Эргиэн потребительскэй холбоһуктара бастаан тэриллиилэрин саҕана ханнык да уопсай дьиэ уот, ыскылаат суоҕа, чааһынай ыал дьиэлэрин куортамнаһан, көһө сылдьан үлэлииллэрэ. Тугу эмэ тэрийэргэ харчы  кырыымчыга харгыһы үөскэтэрэ. Оннооҕор бырабылыанньа бэрэсэдээтэлэ хамнаһа суох үлэлиирэ.

Уус Алдан потребительскэй холбоһугун бастакы бэрэссэдээтэлэ Егор Саввин дуоһунаһыгар эбии атыылааччынан икки сыл үлэлээбитэ. Табаары “Холбостон” ылара, табаар сууматын векселинэн аахсаллара. Эргиэн үлэтин биир олус күчүмэҕэй боппуруоһунан табаары таһыы этэ. Кэпэрэтиип маҕаһыыннарыгар табаар халбаҥнаабат биир судаарыстыбаннай сыананан атыыланара. Бастакы бириэмэҕэ паайщиктаахтарга эрэ атыыланара, онон нэһилиэнньэ кэпэрэтиипкэ  киирбитэ.Бэйэлэрин тэрилтэлэрин быһыытынан билинэн, ордор түүлээхтэрин, эттэрин астарын барытын туттарар буолбуттара.

Райсоюз тэрийэр туһунан, паайщиктаах боломуочунайдар, бастакы тэрээһин мунньахтара, 1931 сыллаахха Томторго, таҥара дьиэтигэр буолбут. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн Егор Алексеев талыллыбыт. Ол кэннэ эргиэн тэрилтэлэрэ түргэнник сайдан барбыттар. Соҕотуопкалыыр хонтуора тэриллэн, колхуостар уонна биирдиилээн дьон нолуоктарын суотугар оту, бурдугу, эти, арыыны тутар буолбуттар, онон райсоюз үлэлиир эбээһинэһэ элбээбит. Оройуоҥҥа биир улахан уопсастыбаннай хаһаайыстыбаннай тэрилтэҕэ кубулуйбут.

Уус Алдан райпотугар, райсоюһугар 70-80 сылларга эргиэн күүскэ сайдыбыта. Табаар эргиирэ 15091 тыһыынча солкуобайтан 28260 тыһыынча солкуобайга, ол иһигэр кинигэ атыыта 63 тыһыынча солкуобайтан 141 тыһыынча солкуобайга диэри, уопсастыбаннай аһылык 445 тыһыынча солкуобайтан 955 тыһыынча солкуобайга диэри, килиэп астааһына 343 туоннаттан 666 туоннаҕа диэри, паайщиктаах ахсаана 11269 киһи 17000 киһиэхэ диэри, паай үбэ 2664 солкуобайтан 6230 солкуобайга диэри улааппыта.

Сыырдаах эргиэнин тэрилтэтиттэн Бэйдиҥэ маҕаһыына инициаторынан буолбута. Кэлэктииби “Үлэ Кыһыл Знамята” уордьан кавалера, сэбиэскэй потребкооперация туйгуна, чөмпүйүөн атыылааччы, сэбиэдиссэй М.И. Гоголев салайан үлэлэппитэ. Пятилетка түмүгүнэн кыайыылааҕынан “Бочуот знага”, “Октябрьскай революция” уордьаннарын кавалера, советскай потребкооперация туйгуна Г.Г. Говоров сэбиэдиссэйдээх Уус Күөлүн маҕаһыына тахсыбыта. Лөгөй эргиэнин тэрилтэтин Кэптэнитээҕи А.Н. Лугинова салайааччылаах “Северянка” бородуукта маҕаһыынын ыччат-комсомольскай кэлэктиибэ ССКП обкомун, Саха АССР миниистирдэрин Сэбиэтин, ПССУОС уонна ЫБСЛКС обкомун III-с степеннээх Бочуотунай дипломнарынан наҕараадаламмыта уонна “Холбос” респотребсоюһун бырабылыанньатын Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ. Оройуон эргиэнин тэрилтэтигэр үчүгэйдик үлэлиир кэлэктииптэр ахсааннара сылтан сыл элбээн испитэ. Ол курдук Мүрү эргиэн тэрилтэтин ыччат-комсомольскай кэлэктиибэ “Юность” бородуукта маҕаһыына, сэбиэдиссэй А.М. Местникова, кэнники И.Н. Бочкарева, В.С. Шестакова сэбиэдиссэйдээх“Айхал” маҕаһыын, РТС холбоһуктаах маҕаһыына, сэбиэдиссэй П.Я. Петухова, С.Д. Дьяконова сэбиэдиссэйдээх “Хозмаг” кэлэктиибэ, Чараҥ маҕаһыына, сэбиэдиссэй А.П. Матвеева, Майаҕас маҕаһыына, сэбиэдиссэй Е.Е. Захарова, Танда эргиэнин тэрилтэтин Н.Е. Бочкарев сэбиэдиссэйдээх Түүлээх маҕаһыынын кэлэктиибэ,  Танда маҕаһыына, сэбиэдиссэй М.П. Егоров, “Үлэ кыһыл Знамята” уордьан кавалера Х.С. Андреева,  Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Р.П. Гоголева сэбиэдиссэйдээх Суотту эргиэнин тэрилтэтин “Универмаг” маҕаһыына,  Н.А. Неустроев сэбиэдиссэйдээх Саһылыкаан маҕаһыына, Хоноҕор маҕаһыына, сэбиэдиссэй А.И. Васильева, В.И. Копырина сэбиэдиссэйдээх Тумул маҕаһыына, Лөгөй эргиэнин тэрилтэтин Даалы маҕаһыына, сэбиэдиссэй Г.С. Петухов, Тулуна маҕаһыына, сэбиэдиссэй О.Н. Литвинцева, Дүпсүн эргиэнин тэрилтэтин Дүпсүн универмага, сэбиэдиссэй Т.И. Слепцова, Өспөх маҕаһыына, сэбиэдиссэй Н.А. Домотов, Г.Н. Матвеева сэбиэдиссэйдээх Найахы маҕаһыына уо.д.а. бастыҥ үлэлээх кэлэктииптэринэн ааттаммыттара. Кинилэр уопсай бас билиини харыстааһыҥҥа, элбэх үлэ уопутугар эдэр атыылааччыларын иитэн-үөрэтэн таһаарбыттара. Бастыҥ үлэһиттэр үлэлэрин түмүгүнэн сэбиэскэй потребкооперация туйгуна бэлиэнэн наҕараадаламмыттара. Үгүс сылларга эҥкилэ суох үтүө суобастаахтык үлэлээбит райсоюз, райпо үлэһиттэрэ бырабылыанньа Бочуотун кинигэтигэр үйэ-саас тухары киллэриллибиттэрэ.

Бастакынан уордьан ылбыт кооператор Феофан Готовцев Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар потребительскай холбоһуктар ситимнэригэр улэлээбит. 1919-1921 сс. Байаҕантай, Бээрийэ, Түүлээх нэһилиэктэригэр чэйи, табаҕы, тууһу, сабы тиэйэ сылдьан атыылыыра. Кини быһаччы тэрийсэн лааппылары астарбыт.

Феофан Дмитриевич 1935-36 сс. Тааттаҕа, Кириэс-Халдьаайыга эмиэ үлэлии сылдьыбыт. Онтон Бороҕоҥҥо кэлэн А.А. Бурнашевы кытта  тапсан үлэлээбиттэр. 1947 сыллаахха САССР 25 сыла туолуутунан “Бочуот знага” уордьанынан, “1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини 1925 с. буолбут кооператордар Бүтүн Саха сиринээҕи XII съезтэригэр дэлэгээтинэн сылдьан, элбэх сыллаах үлэтин уопутун сиһилии сэһэргээн тыл эппит. 1970 сыллаахха оройуон “Үлэҕэ албан аатын кинигэтигэр” киллэриллибит.

“Холбос” өрөспүүбүлүкэтээҕи туһанааччылар холбоһуктарын 100 сылын көрсө, эдэр эрчимнээх салайааччы В.В. СТРЕКАЛОВСКАЙ маннык кэпсээтэ:

—Мин  Сыырдаахха атыы-эргиэн маҕаһыыныгар 2003 сылтан, 23 сааспыттан, салайааччынан ананан үлэбин саҕалаабытым. Онтон 2007 сылтан “Сыырдаах” ХЭТ тэрилтэҕэ күн бүгүҥүгэр диэри ситиһиилээхтик үлэлии- хамсыы сылдьабын. Уопсайа холбоон 24 үлэһиттээхпин, сайыҥҥы бириэмэҕэ үлэбит элбииринэн сибээстээн, быстах кэмҥэ дуогабарынан киһи ылабыт, 35 буолан үлэлээччибит. Бэкээринэбит Сыырдаахха баар. Суотту, Сыырдаах, Бэйдиҥэ, Кэптэни, Бороҕон, Тумул уонна Хомустаах нэһилиэктэрин килиэбинэн хааччыйан олоробут, ону тэҥэ Сыырдаахха, Суоттуга, Кэптэнигэ маҕаһыыннар үлэлииллэр. Кэлэр ыйтан Бэйдиҥэ маҕаһыына үлэҕэ киириэхтээх. Улууспутугар олохтоох эт атыыта аҕыйах, ону элбэтэр сыалтан эт сыаҕа арыйыахпытын баҕарабыт. Эт араас көрүҥүн оҥорор тэрил кэлэн турар. Былырыын Новосибирскайтан сакаастаан, 50 кубтаах улахан холодильник ылбыппыт. Улууспут киинигэр Бороҕоҥҥо эт сыаҕар анаан улахан база туппуппут. Билигин үп-харчы тиийбэтинэн кыаллыбакка турар.

Бэтэрээннэрбитин, урут үлэлии сылдьыбыт дьоммутун бырааһынньыгынан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит.

А.С. СЫРОВАТСКАЯ, Түүлээх маҕаһыынын сэбиэдиссэйинэн өр сылларга үлэлээбитэ:

— Маҥнайгы потребобщество 1918 с. Бээрийэҕэ Иван Васильев диэн “Холбос” үлэһитэ тэрийиитинэн аһылла сылдьыбыта, онно кимнээх үлэлээбиттэрэ биллибэт. 1929 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр Танда уонна Түүлээх холбоһоннор Бээрийэтээҕи потребобщество тэриллибитэ. Киинэ Бээрийэ томторугар этэ. Бээрийэ уонна Танда Түүлээх нэһилиэктэригэр лааппыны астаран үлэлэтэргэ уураахтаабыттар. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэллэринэн П.Е. Попов, И.В. Заболоцкай, А.П. Саввин үлэлээбиттэр. 1965 сыллаахха наспо үрдүнэн Табалаахха, Тандаҕа, Тиит-Арыыга, Бээрийэҕэ, Тоноҕоско, Кылаайыга, Ситимнэһиигэ, Хаттыгыга маҕаһыыннар бааллара. Бу кэмҥэ Тандаҕа атыылааччынан үлэлээбит Ф.Д. Готовцев кэлин “Бочуот знага” уордьанынан наҕараадаламмыта. 1970 сылларга диэри бэрэссэдээтэлинэн И.Г. Охлопков, П.Н. Готовцев үлэлии сылдьыбыттара. 1970 сыл саҥатыгар бэрэссэдээтэллэринэн С.Н. Охлопков, С.Ф. Охлопков, Е.А. Неустроев, П.В. Заболоцкай уонна бухгалтерынан И.С. Васильев, М.Н. Колодезников, Е.К. Дегтярева, Х.С. Андреева, Г.Н. Иванова үлэлээбиттэрэ. 1974 сылтан Танда эргиэнигэр П.В. Заболоцкай, Г.Г. Еремеев, И.И. Иванов, К.С. Егоров дириэктэрдээбиттэрэ уонна  Т.А. Мохонь, В.С. Ефимов, М.П. Колодезникова, А.И. Свинобоева, П.П. Готовцева  товароведтаабыттара. Өр сылларга сэбиэдиссэйдэринэн, Танда маҕаһыыныгар “Үлэ Кыһыл знамя” орден кавалера М.П. Егоров, Бээрийэ маҕаһыыныгар потребкооперация туйгуна Х.С. Андреева, Түүлээх маҕаһыыныгар Аҕа дойду сэриитин икки истиэпэннээх уордьаннаах, “Японияны Кыайыы иһин” мэтээллээх Н.В. Бочкарев, Тиит-Арыы маҕаһыыныгар П.Н. Петрова үлэлээбиттэрэ. Онтон Танда бэкээринэтигэр А.Л. Андросова, А.Н. Тарская, Түүлээххэ Е.К. Богдашина, А.П. Дмитриева үтүө суобастаахтык биэкэрдээбиттэрэ.

Танда эҥэр суол-иис куһаҕан буолан таһаҕастарын уунан “Чэйэ” төрдүгэр, массыынанан арыт вертолетунан да тиэйии баара. Урукку көлүөнэ ыарахан үлэни, кэми ааспыттара.

Л.Ф. СИВЦЕВА, Суоттутааҕы эргиэн тэрилтэтин дириэктэрэ, потребкооперация туйгуна, «20, 25, 30 сыл эҥкилэ суох үлэтин иһин» бэлиэ хаһаайката:

— Суотту сельпота 1931 с. тэриллибитэ. Сельпо бастакы бэрэссэдээтэлинэн Михаил Неустроев анаммыта. Оччолорго суотту сельпотугар Саһылыкаан, Тумул, Хардыы, Хатты, Биэттэ, Чараҥай, Эрбэһин Суотту нэһилиэктэрэ киирэллэрэ. 1962 с. сельпо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн И.Я. Босиков, Н.Н. Пестряков, П.С. Сивцев, О.Б. Жирковуонна мин аҕам Ф.С. Винокуров үлэлээбиттэрэ. Оройуоҥҥа колхуостар бөдөҥсүйүүлэринэн Суотту сельпотугар Бороҕон сельпота холбоспута. Эбии Өлтөх, Бэрт-Ууһа, Курбуһах нэһилиэктэрэ киирбиттэрэ. Сельпо барыта 16 маҕаһыыннааҕа, икки бэкээринэлээҕэ, үс остолобуойдааҕа. Итини таһынан кыра ларектар бааллара. Кэлин Суотту сельпотугар бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн С.П. Ефимов, Н.М. Константинов, В.В. Заровняев, Р.П. Жирков, Н.Д. Крылов, А.Т. Филиппов, Е.С. Стручкова, М.И. Гоголев, Н.С. Бочкарев, А.А. Петров үлэлээбиттэрэ.

Мин Суотту сельпотугар 1977 с. товароведынан анаммытым уонна пенсияҕа тахсыахпар диэри 2007 с. диэри тохтообокко, кэлин 1996 сыллаахха Суотту эргиэн тэрилтэтин дириэктэринэн үтүө суобастаахтык үлэлээбитим. Табаары тиэйэ сылдьан атыылыырбыт, тэрилтэлэри аһынан-таҥаһынан хааччыйарбыт, килиэп астыырбыт, сайыҥҥы фермаларга ларектары үлэлэтэрбит, сааскы, күһүҥҥү дьаарбаҥкаларга, быыстапкаларга кыттарбыт, оскуолаларга буфеттары арыйарбыт, кэнсиэрбэлиир сыаҕы арыйан үлэлэппиппит. Биһиги дьиэ-кэргэҥҥэ үһүс көлүөнэ эргиэн эйгэтигэр үлэлиир. Оччотооҕу кэлиэгэлэрбэр, бииргэ үлэлээбит доҕотторбор, дьүөгэлэрбэр уонна кэлэн иһэр “Холбос” 100 сыллаах үбүлүөйүнэн эҕэрдэлиибин.

Г.М. ОЛЕСОВА, Лөгөйдөөҕү эргиэн тэрилтэтин дириэктэринэн үлэлээбитэ:

— 1984-2013 сылга диэри Лөгөй эргиэнин тэрилтэтигэр сэбиэдиссэйинэн , товароведынан, онтон 1997 сылтан дириэктэринэн үлэлээбитим. Лөгөй тэрилтэтэ Уһун Күөл, Хомустаах, Тулуна, Баатаҕай, Даалы учаастактарын хабар биир улахан эргиэн тэрилтэтэ этэ. Дириэктэрдэринэн П.А. Ефимов, А.С. Лугинова, Н.Н. Аманатов уонна мин үлэлээбиппит. Туспа бухалтериялаах, учаастак аайы улахан маҕаһыыннардаах этибит: Кэптэнигэ икки маҕаһыын, икки бэкээринэ, “ЗИЛ”, “УАЗ” массыына, маҕаһыын аайы котельнай — улахан хаһаайыстыба этэ. Үлэ күөстүү оргуйара. Биир улахан тэрилтэ буолан холбоһуу, онтон ырыынак ыарахан салгыныгар төттөрү арахсыы  буолан уларыйыы-тэлэрийии буолбута. Уонна билиҥҥэ диэри үлэлии-хамсыы сылдьар эдэр дьоммутугар махтанабыт.

Мин наһаа үчүгэй кэлэктиипкэ үлэлээн кэлбиппиттэн үөрэбин. Бары дьыалаҕа бэриниилээх, үлэни өрө туппут, ыарахантан чаҕыйбат кыргыттар, уолаттар буоламмыт үлэбит тахсыылаах этэ. Улуустарынан, “Холбос” тэрилтэлэр икки ардыларынан үлэ-успуорт бэстибээлэ ыытыллара. Күһүҥҥү дьаарбаҥкалар улууска, куоракка буолаллара. Нэһилиэккэ ыытыллар тэрээһиннэргэ хамаанда туруоран, көхтөөхтүк кыттарбыт. Бары алтыһан ааспыт кэлиэгэлэрбин “Холбос” 100 сылынан  эҕэрдэлиибин.

Ааптар: Евгений СИВЦЕВ.